Wpływ ogłoszenia upadłości na umowę pożyczki to zagadnienie o doniosłym znaczeniu praktycznym. Dłużnik w tej dacie zazwyczaj pozostaje stroną wielu stosunków zobowiązaniowych. Z tego względu Prawo upadłościowe zawiera regulację normującą los prawny umów wiążących upadłego. Skutki te są istotne niezależnie od roli dłużnika. Dotyczy to sytuacji, gdy występuje on jako pożyczkobiorca, jak i pożyczkodawca.
Wpływ ogłoszenia upadłości na umowę pożyczki a jej wygaśnięcie
W przypadku umów wzajemnych syndyk może od umowy odstąpić lub żądać jej wykonania. Wymaga to zgody sędziego-komisarza. Ustawodawca wprowadził jednak wyjątek. Kluczowy jest tu art. 105 Prawa upadłościowego. Stanowi on, że w razie ogłoszenia upadłości jednej ze stron, umowa pożyczki wygasa. Warunkiem jest, aby przedmiot pożyczki nie został jeszcze wydany.
Wygaśnięcie umowy na podstawie art. 105 następuje z mocy prawa (ex lege). Dzieje się tak niezależnie od tego, kto ogłosił upadłość. Skutek ten nie wymaga postanowienia sędziego-komisarza. Pożyczkodawca nie musi więc wydawać przedmiotu pożyczki syndykowi. Odpowiednio, syndyk upadłego pożyczkodawcy nie ma obowiązku wypłaty środków. Realizacja umowy naruszałaby cel postępowania. Jest nim likwidacja majątku, a nie zaciąganie nowych zobowiązań. Gdy strony wykonały umowę częściowo, wygasa ona w zakresie jeszcze niezrealizowanym.
Ogłoszenie upadłości pożyczkodawcy
Sytuacja, w której umowa wygasa przed wydaniem pieniędzy, zdarza się rzadko. Zazwyczaj sąd ogłasza upadłość, gdy pożyczkodawca wydał już przedmiot umowy. Powstaje wówczas pytanie o termin zwrotu środków. Czy upadłość pożyczkodawcy zmienia termin wymagalności?
Odpowiedź brzmi: nie. Prawo upadłościowe przewiduje wymagalność zobowiązań z dniem ogłoszenia upadłości. Dotyczy to jednak wyłącznie długów upadłego. Zasada ta nie działa w drugą stronę. Ogłoszenie upadłości pożyczkodawcy nie wpływa na termin zwrotu pieniędzy. Pożyczkobiorca spłaca kapitał zgodnie z harmonogramem umowy.
Syndyk pożyczkodawcy nie może w tym przypadku skorzystać z odstąpienia od umowy. Prawo chroni drugą stronę przed nagłym żądaniem zwrotu całej kwoty. Choć pomogłoby to syndykowi szybciej odzyskać gotówkę, byłoby krzywdzące dla kontrahenta.
Co w takiej sytuacji robi syndyk? Ma dwie możliwości. Jeśli termin zwrotu jest bliski, syndyk czeka na jego nadejście. Następnie egzekwuje należność. Jeżeli termin zwrotu jest odległy, syndyk zazwyczaj sprzedaje wierzytelność (dokonuje cesji). Nabywcą zostaje podmiot, który zaoferuje najwyższą cenę.
Ogłoszenie upadłości pożyczkobiorcy
Jeżeli sąd ogłosił upadłość pożyczkobiorcy, pożyczkodawcy pozostaje jeden ruch. Musi zgłosić wierzytelność syndykowi.
Wierzyciel dokonuje zgłoszenia nawet wtedy, gdy termin zwrotu jeszcze nie nadszedł. W tym przypadku działa wspomniany mechanizm. Z dniem ogłoszenia upadłości wszelkie niewymagalne zobowiązania dłużnika stają się natychmiast wymagalne.
Syndyk spłaca taką pożyczkę w ramach podziału funduszy masy upadłości. Kwota spłaty zależy od wielkości majątku i liczby wierzycieli. W realiach postępowań upadłościowych odzyskanie 100% kwoty zdarza się rzadko.
Standardowo kapitał pożyczki trafia do kategorii drugiej. Odsetki naliczone do dnia przed upadłością wchodzą do kategorii trzeciej.
Trudniejszą sytuację mają wspólnicy, którzy udzielili spółce pożyczki w ciągu ostatnich 5 lat. Prawo przesuwa ich wierzytelności do ostatniej, czwartej kategorii. Szanse na odzyskanie pieniędzy są tu iluzoryczne. Fundusze masy zazwyczaj kończą się na spłacie wierzycieli z kategorii drugiej.
Podsumowanie
Prawo upadłościowe traktuje umowę pożyczki w sposób szczególny. Kluczową granicą jest moment przekazania środków.
Jeśli strony nie wydały przedmiotu pożyczki, sprawa jest czysta. Wpływ ogłoszenia upadłości na umowę pożyczki objawia się jej automatycznym wygaśnięciem. Nie ma tu pola do negocjacji.
Jeśli jednak pieniądze trafiły już do biorącego, scenariusz zależy od osoby upadłego:
- Przy upadłości pożyczkodawcy: Umowa trwa nadal. Spłata przebiega zgodnie z pierwotnym planem.
- Przy upadłości pożyczkobiorcy: Wierzyciel musi zgłosić wierzytelność syndykowi. Liczy wówczas na odzyskanie części długu z masy upadłości.
